Bài 25. Một số bệnh do virus và các thành tựu nghiên cứu ứng dụng virus

a) Bệnh đường hô hấp

• Cúm: Virus cúm A, B, C; triệu chứng: sốt, đau cơ, ho; lây qua đường hô hấp; phòng ngừa bằng vaccine hàng năm.
• COVID-19: SARS-CoV-2; triệu chứng: sốt, ho, khó thở; lây qua giọt bắn; phòng ngừa bằng vaccine và vệ sinh.
• Cảm lạnh: Rhinovirus; triệu chứng: hắt hơi, sổ mũi, đau họng.

b) Bệnh lây qua đường tiêu hóa

• Tiêu chảy rota: Rotavirus; gây tiêu chảy nặng ở trẻ em; vaccine phòng ngừa.
• Viêm gan A, E: Lây qua đường tiêu hóa (fecal-oral); phòng ngừa bằng vaccine (A).

• HIV/AIDS: HIV (Human Immunodeficiency Virus); tấn công tế bào miễn dịch; lây qua máu, quan hệ tình dục, mẹ con; điều trị ARV.
• Viêm gan B, C: Lây qua đường máu, quan hệ tình dục; có thể gây ung thư gan; vaccine (B), thuốc kháng virus (C).

a) Bệnh ở động vật

• Bệnh lở mồm long móng (FMD): Virus FMD; gây tổn thất kinh tế lớn trong chăn nuôi.
• Bệnh dại: Virus dại; lây từ động vật sang người qua vết cắn; có vaccine phòng ngừa.
• Bệnh gia cầm: Virus cúm gia cầm H5N1, H7N9; có thể lây sang người.

b) Bệnh ở thực vật

• Bệnh khảm thuốc lá (TMV): Virus TMV; gây khảm, biến dạng lá cây trồng.
• Bệnh xoăn lá cà chua: Virus Tomato leaf curl virus;
• Bệnh vàng lá gân xanh (Tungro): Ở lúa.

a) Xâm nhập và nhân lên

• Virus gắn vào thụ thể trên bề mặt tế bào chủ.
• Xâm nhập vào tế bào, giải phóng acid nucleic.
• Sử dụng máy móc tế bào để nhân lên.
• Gây chết tế bào hoặc biến đổi chức năng.

b) Gây tổn thương tế bào

• Virus gây biến dạng, chết tế bào.
• Giải phóng virus mới làm nhiễm các tế bào lân cận.
• Phản ứng viêm của cơ thể gây tổn thương thêm.

• Đột biến nhanh (đặc biệt RNA virus).
• Ở trong tế bào, khó bị phát hiện.
• Tiêu diệt tế bào miễn dịch (HIV).

a) Phòng ngừa

• Vaccine: Kích thích cơ thể tạo kháng thể; có vaccine sống giảm độc lực, vaccine bất hoạt, vaccine subunit, mRNA vaccine.
• Vệ sinh: Rửa tay, đeo khẩu trang, vệ sinh thực phẩm.
• Kiểm soát nguồn bệnh: Cách ly bệnh nhân, tiêu diệt vật chủ trung gian.

b) Điều trị

• Thuốc kháng virus: Inhibitor enzyme (Protease inhibitor, Reverse transcriptase inhibitor); ví dụ: AZT, Lamivudine cho HIV; Oseltamivir cho cúm.
• Interferon: Protein tự nhiên của cơ thể, kích hoạt miễn dịch.
• Điều trị triệu chứng: Hỗ trợ, không tiêu diệt virus trực tiếp.

a) Trong y học

• Sản xuất vaccine: Vaccine sống giảm độc lực, vaccine bất hoạt, vaccine mRNA (COVID-19).
• Liệu pháp gen: Virus làm vector đưa gen vào tế bào điều trị bệnh di truyền.
• Nghiên cứu: Bacteriophage dùng nghiên cứu di truyền, sinh học phân tử.

b) Trong nông nghiệp

• Tiêu diệt côn trùng: Virus làm thuốc trừ sâu sinh học (NPV - Nuclear Polyhedrosis Virus).
• Tạo giống cây trồng: Virus tạo đột biến, chọn lọc giống.

c) Trong công nghệ

• Nanotechnology: Virus dùng chế tạo vật liệu nano.
• Electronics: Virus trong bộ nhớ máy tính.

a) Vaccine

• Vaccine đầu tiên: Vaccine đậu mùa (Edward Jenner, 1796).
• Vaccine hiện đại: mRNA vaccine (COVID-19), vaccine vector (Ebola).

b) Thuốc kháng virus

• HIV: ARV (Antiretroviral) giúp kéo dài cuộc sống.
• Cúm: Oseltamivir (Tamiflu).
• Hepatitis C: Direct-acting antiviral (DAA).

• CRISPR-Cas9: Phát triển từ hệ thống miễn dịch của vi khuẩn.
• Vector virus: Trong liệu pháp gen.