Bài 17. Giảm phân

a) Định nghĩa

• Giảm phân (Meiosis) là hình thức phân bào giảm số lượng nhiễm sắc thể xuống một nửa.
• Từ 1 tế bào mẹ 2n → 4 tế bào con n (giao tử).

b) Ý nghĩa

• Tạo giao tử có bộ nhiễm sắc thể đơn bội.
• Đảm bảo số nhiễm sắc thể ổn định qua các thế hệ.
• Tạo sự đa dạng di truyền qua trao đổi chéo và phân bố độc lập.

c) Phân biệt với nguyên phân

a) Kỳ đầu I

• Các nhiễm sắc thể tương đồng bắt cặp với nhau.
• Trao đổi chéo (crossing over) giữa các nhiễm sắc thể tương đồng.
• Sinh ra sự đa dạng di truyền.

b) Kỳ giữa I

• Các cặp nhiễm sắc thể tương đồng xếp thành 2 hàng ở mặt phẳng xích đạo.
• Đây là điểm khác biệt quan trọng với nguyên phân.

c) Kỳ sau I

• Các nhiễm sắc thể tương đồng tách nhau.
• Mỗi cực chỉ nhận một bộ nhiễm sắc thể đơn bội.
• Số lượng nhiễm sắc thể giảm một nửa.

d) Kỳ cuối I

• Màng nhân hình thành.
• Thoi phân bào biến mất.
• 2 tế bào con được tạo, mỗi tế bào có bộ nhiễm sắc thể n.

a) Đặc điểm

• Giảm phân II tương tự nguyên phân.
• Mỗi tế bào con từ giảm phân I phân chia thành 2 tế bào.
• Không nhân đôi DNA trước giảm phân II.

b) Các kỳ

• Kỳ đầu II: Nhiễm sắc thể co xoắn, màng nhân vỡ.
• Kỳ giữa II: Nhiễm sắc thể xếp ở mặt phẳng xích đạo.
• Kỳ sau II: Các crômatit chị em tách nhau.
• Kỳ cuối II: Màng nhân hình thành, tế bào phân chia.

c) Kết quả

• 1 tế bào 2n → 4 tế bào n.
• Mỗi tế bào có n nhiễm sắc thể (giảm một nửa so với mẹ).

a) Ở động vật

• Tạo tinh trùng (Spermatogenesis):

• 1 tế bào sinh dục sơ khai → 4 tinh trùng.
• Diễn ra trong ống sinh tinh.

• Tạo trứng (Oogenesis):

• 1 tế bào sinh dục → 1 trứng + 3 thể cực.
• Thể cực không có chức năng, thoái hóa.
• Diễn ra trong buồng trứng.

b) Ở thực vật

• Tạo hạt phấn (Microgenesis): 1 tế bào → 4 hạt phấn (2 có chức năng).
• Tạo noãn (Macrogenesis): 1 tế bào → 1 thể giao tử cái (noãn).

c) Sự kiện quan trọng

• Giảm phân I: Giảm số lượng nhiễm sắc thể.
• Trao đổi chéo: Tạo sự đa dạng di truyền.
• Phân bố độc lập: Các cặp nhiễm sắc thể phân bố ngẫu nhiên.

a) Trao đổi chéo

• Xảy ra trong kỳ đầu I.
• Các đoạn DNA trao đổi giữa 2 nhiễm sắc thể tương đồng.
• Tạo các nhiễm sắc thể mang gen mới.

b) Phân bố độc lập

• Các cặp nhiễm sắc thể tương đồng phân bố độc lập với nhau.
• Với n cặp nhiễm sắc thể, có 2^n cách phân bố khác nhau.
• Ở người (n=23): Có 2^23 ≈ 8 triệu cách phân bố.

c) Kết hợp ngẫu nhiên

• Sự kết hợp ngẫu nhiên của giao tử trong thụ tinh.
• Tạo sự đa dạng di truyền gần như vô hạn.