Bài 12. Truyền tin tế bào

a) Định nghĩa

• Truyền tin tế bào là quá trình tế bào nhận tín hiệu, xử lý và phản ứng lại với môi trường.
• Đảm bảo sự phối hợp hoạt động giữa các tế bào và duy trì cân bằng nội môi.

b) Tầm quan trọng

• Điều hòa chức năng tế bào.
• Phối hợp hoạt động giữa các cơ quan.
• Phản ứng với thay đổi môi trường.
• Điều khiển quá trình sinh trưởng, phát triển.

c) Các loại tín hiệu

• Tín hiệu hóa học: Hormone, neurotransmitter, yếu tố tăng trưởng.
• Tín hiệu vật lý: Ánh sáng, nhiệt độ, áp suất.
• Tín hiệu cơ học: Tiếp xúc, kéo, nén.

a) Truyền tin qua tiếp xúc trực tiếp

• Gap junction: Kênh nối giữa 2 tế bào, cho phép ion và phân tử nhỏ đi qua.
• Desmosome: Liên kết cơ học giữa các tế bào.
• Tight junction: Ngăn chặn sự rò rỉ giữa các tế bào.

b) Truyền tin qua trung gian hóa học

• Paracrine: Tín hiệu tác động lên tế bào lân cận (yếu tố tăng trưởng).
• Autocrine: Tín hiệu tác động lên chính tế bào tiết ra nó.
• Endocrine: Tín hiệu qua máu đến tế bào đích xa (hormone).
• Synaptic: Tín hiệu qua synapse thần kinh (neurotransmitter).

a) Thụ thể màng

• Protein xuyên màng nhận tín hiệu từ bên ngoài.
• Khi ligand (phân tử tín hiệu) gắn vào, thụ thể thay đổi cấu trúc và kích hoạt con đường truyền tin trong tế bào.
• Ví dụ: Thụ thể insulin, thụ thể hormone.

• Nhận tín hiệu có thể đi qua màng (hydrophobic): hormone steroid, hormone tuyến giáp.
• Ligand gắn vào thụ thể trong tế bào chất hoặc nhân.

• Đặc hiệu: Chỉ gắn với một loại ligand cụ thể.
• Affinitive: Có khả năng gắn mạnh với ligand.
• Saturation: Có số lượng giới hạn.

a) Con đường thụ thể - G protein

• Ligand gắn vào thụ thể → Kích hoạt protein G → Kích hoạt enzyme sản sinh second messenger (cAMP, IP₃, DAG).
• Second messenger kích hoạt protein kinase → Thay đổi hoạt động tế bào.
• Ví dụ: Adrenaline qua thụ thể β-adrenergic.

• Thụ thể có hoạt tính kinase, tự phosphoryl hóa khi ligand gắn.
• Kích hoạt các protein trong tế bào → Con đường phosphorylation.
• Ví dụ: Insulin, yếu tố tăng trưởng (EGF, PDGF).

• Tín hiệu đi vào nhân → Kích hoạt yếu tố phiên mã.
• Thay đổi biểu hiện gen.
• Ví dụ: Hormone steroid.