Bài 24. Khái quát về virus

a) Khái niệm

• Virus
• Là ký sinh bắt buộc, chỉ nhân lên trong tế bào chủ sống.

b) Đặc điểm

• Không có cấu trúc tế bào, không có hoạt động trao đổi chất riêng.
• Chỉ chứa một loại acid nucleic (DNA hoặc RNA).
• Có khả năng nhân lên trong tế bào chủ.
• Có thể kết tinh được (dạng vật chất).

c) Kích thước

• Rất nhỏ, chỉ quan sát được bằng kính hiển vi điện tử.
• Smaller than bacteria: 20-300 nm.
• Đại diện nhỏ nhất: Parvovirus (20 nm).
• Đại diện lớn nhất: Mimivirus (400 nm).

a) Thành phần cơ bản

• Acid nucleic: DNA hoặc RNA (đơn hoặc kép, thẳng hoặc vòng).
• Vỏ protein (Capsid): Bao gồm các đơn vị protein gọi là capsomeres.
• Vỏ ngoài (Envelope): Có ở một số virus (HIV, cúm), có nguồn gốc từ màng tế bào chủ.

b) Các thành phần khác

• Enzymes: Một số virus mang enzyme (reverse transcriptase trong HIV).
• Glycoprotein: Trên vỏ ngoài, giúp virus gắn vào tế bào chủ.

c) Hình dạng

• Hình cầu (virus cúm, HIV).
• Hình que (virus bệnh khảm thuốc lá - TMV).
• Hình khối đa diện (adenovirus).
• Hình phức tạp (bacteriophage).

a) Chu trình lý tưởng (Lytic cycle)

• Giai đoạn 1 - Gắn bám: Virus gắn vào thụ thể trên bề mặt tế bào chủ.
• Giai đoạn 2 - Xâm nhập: Acid nucleic virus vào tế bào chủ.
• Giai đoạn 3 - Nhân lên: Virus sử dụng máy móc của tế bào chủ tổng hợp các thành phần virus.
• Giai đoạn 4 - Lắp ráp: Các thành phần virus được lắp ráp thành virus hoàn chỉnh.
• Giai đoạn 5 - Giải phóng: Virus mới được giải phóng khỏi tế bào chủ.

b) Chu trình ẩn (Lysogenic cycle)

• Virus DNA tích hợp vào nhiễm sắc thể tế bào chủ (prophage).
• Tế bào chủ phân bình thường, virus nhân lên cùng.
• Trigger (tia UV, stress) kích hoạt chu trình lý tưởng.

a) Theo acid nucleic

• DNA virus: Adenovirus, Herpesvirus, Poxvirus.
• RNA virus: Influenza, HIV, Poliovirus.

b) Theo có vỏ ngoài

• Envelope virus: Có vỏ lipid (HIV, cúm).
• Non-enveloped virus: Không có vỏ ngoài (Adenovirus, Poliovirus).

• Retrovirus: Có reverse transcriptase (HIV).
• DNA virus nhân lên trong nhân tế bào.
• RNA virus nhân lên trong tế bào chất.

• Bacteriophage (virus vi khuẩn).
• Animal virus (virus động vật).
• Plant virus (virus thực vật).