Bài 13. Bài tiết và cân bằng nội môi

a) Định nghĩa

• Bài tiết là quá trình loại bỏ các sản phẩm chuyển hóa (chất thải) ra khỏi cơ thể.

b) Các chất thải chính

• CO₂: Sản phẩm hô hấp tế bào, thải qua phổi.
• Nước tiểu: Chứa urê, axit uric, creatinine, thải qua thận.
• Mồ hôi: Chứa nước, muối, một ít urê, thải qua da.
• Phân: Chất thải từ tiêu hóa (không phải bài tiết thực sự).

a) Hệ bài tiết nước tiểu

• Thận: Cơ quan chính lọc máu, tạo nước tiểu.
• Ống dẫn nước tiểu (niệu quản): Dẫn nước tiểu từ thận đến bàng quang.
• Bàng quang: Chứa nước tiểu.
• Ống tiết niệu: Đưa nước tiểu ra ngoài.

b) Các cơ quan khác

• Phổi: Thải CO₂, hơi nước.
• Da (tuyến mồ hôi): Thải nước, muối, urê.
• Gan: Chuyển hóa độc tố, sản xuất mật.

a) Cấu trúc của thận

• Vỏ thận: Chứa cầu thận, ống thận.
• Tủy thận: Chứa các búi tháp (piramit), đái.
• Bể thận: Thu nước tiểu từ đài thận.

b) Đơn vị chức năng - Nephrone

• Cầu thận: Quản cầu mao mạch, nơi lọc máu.
• Ống thận: Gồm ống lượn gần, đoạn Henle, ống góp.
• Ống colligens: Tập trung nước tiểu.

c) Chức năng

• Lọc máu tạo nước tiểu đầu.
• Hấp thụ lại các chất cần thiết.
• Bài tiết các chất thải.
• Điều hòa cân bằng nước và ion.

a) Lọc máu ở cầu thận

• Máu được lọc qua mao mạch cầu thận → tạo nước tiểu đầu.
• Nước tiểu đầu chứa: Nước, glucose, axit amin, ion, urê.
• Hồng cầu, protein, tế bào máu không được lọc.

b) Hấp thụ lại ở ống thận

• Ống lượn gần: Hấp thụ lại 100% glucose, axit amin, 65% nước, Na⁺, Cl⁻.
• Đoạn Henle: Tạo gradient nồng độ, hấp thụ nước (nhánh xuống), Na⁺ (nhánh lên).
• Ống góp: ADH điều hòa hấp thụ nước.

c) Bài tiết chủ động

• Ion H⁺, K⁺, một số thuốc được bài tiết từ máu vào ống thận.

a) Khái niệm

• Cân bằng nội môi là duy trì môi trường trong cơ thể ổn định: nhiệt độ, pH, nồng độ các chất, áp suất thẩm thấu.

b) Điều hòa nước và ion

• ADH (Hormone chống bài tiết): Tăng hấp thụ nước ở ống góp.
• Aldosterone: Tăng hấp thụ Na⁺, bài tiết K⁺ ở ống lượn xa.
• Renin-angiotensin-aldosterone (RAAS): Điều hòa huyết áp và cân bằng nước-muối.

c) Điều hòa pH máu

• Đệm bicarbonate: H₂CO₃/HCO₃⁻ trung hòa axit/bazơ.
• Hô hấp: Thải CO₂ điều hòa pH.
• Thận: Bài tiết H⁺, hấp thụ HCO₃⁻.

a) Cơ chế tạo nhiệt

• Chuyển hóa: Phân giải ATP tạo nhiệt.
• Cơ vân: Co bóp sinh nhiệt (run).
• Gan: Hoạt động chuyển hóa cao tạo nhiệt.

b) Cơ chế tỏa nhiệt

• Giãn mạch da: Tăng máu đến da, tỏa nhiệt.
• Đổ mồ hôi: Bốc hơi, làm mát.
• Thở: Thải nhiệt qua hơi thở.

c) Điều hòa thân nhiệt

• Trung tâm điều hòa: Ở vùng dưới đồi.
• Cơ chế phản hồi: Tăng nhiệt → tăng tỏa nhiệt, giảm sinh nhiệt; giảm nhiệt → ngược lại.