Bài 1. Khái quát về trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng

a) Định nghĩa

• Trao đổi chất là tập hợp tất cả các phản ứng xảy ra trong cơ thể sinh vật để duy trì sự sống.
• Bao gồm quá trình lấy vào, biến đổi và thải ra các chất.

b) Đặc điểm

• Xảy ra ở mọi sinh vật từ đơn bào đến đa bào.
• Là cơ sở của mọi hoạt động sống.
• Có tính chất đặc hiệu cho từng loài.

a) Chuyển hóa năng lượng

• Là quá trình biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác trong cơ thể sinh vật.
• Năng lượng được chuyển từ ánh sáng (quang hợp) → hóa năng (chất hữu cơ) → cơ năng, nhiệt năng.

b) ATP - Đơn vị năng lượng

• ATP là đơn vị năng lượng của tế bào.
• Được tạo ra từ quá trình hô hấp, quang hợp.
• Cung cấp năng lượng cho mọi hoạt động sống.

a) Đồng hóa (Anabolism)

• Quá trình tổng hợp các chất phức tạp từ chất đơn giản.
• Tiêu tốn năng lượng (dạng ATP).
• Ví dụ: Tổng hợp protein, lipid, carbohydrate.

b) Dị hóa (Catabolism)

• Quá trình phân giải các chất phức tạp thành đơn giản.
• Giải phóng năng lượng (tạo ATP).
• Ví dụ: Hô hấp tế bào, tiêu hóa thức ăn.

c) Mối quan hệ

• Đồng hóa và dị hóa diễn ra song song, cân bằng.
• Dị hóa cung cấp năng lượng cho đồng hóa.

a) Ở thực vật

• Tự dưỡng: Quang hợp tạo chất hữu cơ.
• Hấp thụ nước và khoáng qua rễ.
• Thải khí CO₂, O₂ qua khí khổng.

b) Ở động vật

• Dị dưỡng: Lấy chất hữu cơ từ thức ăn.
• Tiêu hóa thức ăn qua hệ tiêu hóa.
• Hô hấp lấy O₂, thải CO₂.

c) Ở vi sinh vật

• Đa dạng: Tự dưỡng, dị dưỡng, hóa dưỡng.
• Trao đổi chất nhanh do kích thước nhỏ.

a) Yếu tố bên trong

• Di truyền: Quy định enzyme, hormone.
• Tuổi: Ảnh hưởng đến chuyển hóa.
• Giới tính: Nam và nữ có tỷ lệ cơ mỡ khác nhau.

b) Yếu tố bên ngoài

• Nhiệt độ: Ảnh hưởng đến hoạt động enzyme.
• Ánh sáng: Ảnh hưởng quang hợp.
• Thức ăn: Cung cấp nguyên liệu và năng lượng.
• Nước: Dung môi cho các phản ứng.