Bài 5: Nhân vật và xung đột trong bi kịch

a) Định nghĩa

Bi kịch là một tác phẩm văn học (thường là kịch bản) kể về sự rơi vào tuyệt vọng, thất bại, chết chóc của nhân vật chính, thường do sự xung đột giữa con người với môi trường, số phận, hoặc chính bản thân họ.

b) Đặc điểm chung

• Kết thúc buồn bã, thường là cái chết hoặc tư vong
• Nhân vật chính thường có phẩm chất cao, nhân phẩm lớn
• Có xung đột mạnh mẽ, không thể giải quyết
• Gây nên cảm giác thương hại, sợ hãi ở độc giả/khán giả

a) Đặc điểm nhân vật bi kịch

• Phẩm chất cao:
  • Thường là những người có địa vị, quyền lực, trí thông minh
  • Có nhân phẩm, đạo đức cao cả
• Lỗi lầm hay khuyết điểm (tragic flaw):
  • Nhân vật có một điểm yếu, khuyết điểm gây ra việc thất bại
  • Ví dụ: kiêu hãnh, tham lam, hưởng thụ, tốt bụng quá mức
• Sự siêu việt - thường vượt quá khả năng con người thông thường

b) Những loại nhân vật trong bi kịch

• Nhân vật chính: Thường là những người có quyền lực, địa vị cao
• Nhân vật đối lập: Phản t映nhân vật chính, bộc lộ mạnh mẽ những bị lạc, thất bại của chính phương
• Nhân vật phụ: Hỗ trợ phát triển tính cách, xung đột của nhân vật chính

c) Sự phát triển nhân vật (character arc)

• Khám phá: Nhân vật dần nhận ra lỗi lầm, số phận của mình
• Biến đổi: Nhân vật thay đổi suy tư, hành động
• Kết căn: Thường gây nên thất bại, cái chết

a) Khái niệm xung đột (conflict)

Xung đột là mâu thuẫn, đối đầu giữa hai hoặc nhiều lực lượng, tạo nên căng thẳng, cấp tiến tuần tự dẫn đến cao trào.

b) Các loại xung đột trong bi kịch

• Xung đột ngoài (external conflict):
  • Giữa nhân vật chính và nhân vật khác
  • Giữa nhân vật và xã hội, khái niệm
  • Giữa nhân vật và thiên nhiên, số phận
  • Ví dụ: Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài - xung đột giữa yêu nước và tình cảm gia đình
• Xung đột nội tâm (internal conflict):
  • Giữa các mong muốn, nguyên tắc trong tâm hồn nhân vật
  • Giữa cái muốn và cái nên
  • Ví dụ: Hamlet - xung đột giữa mong muốn báo thù và sự phân vân, sợ hãi
• Xung đột nhân bản (universal conflict):
  • Giữa quyền lực và tình yêu
  • Giữa tự do và trách nhiệm
  • Giữa cá nhân và tập thể

c) Sự phát triển xung đột

• Căng thẳng tăng dần: Từ nhỏ đến lớn, từ đơn giản đến phức tạp
• Cao trào: Điểm bùng phát của xung đột, quyết định của nhân vật
• Xuống thềm: Hậu quả của quyết định, dẫn đến thất bại

a) Số phận (fate/destiny)

• Trong bi kịch cổ điển: Số phận là lực lượng vô hình chi phối con người
• Trong bi kịch hiện đại: Số phận thường là kết quả của hoàn cảnh xã hội, lập trường cá nhân

b) Cảm giác thương hại (pity)

• Độc giả, khán giả cảm thương cho nhân vật mặc dù họ gây họa cho bản thân
• Kết quả của việc nhân vật là người tốt mà bị đẩy vào tình huống buộc phải hành động lệch lạc

c) Cảm giác sợ hãi (fear)

• Độc giả, khán giả sợ hãi rằng điều khủng khiếp có thể xảy ra với bất cứ ai
• Kết quả của sự tương đồng giữa nhân vật và con người thường

d) Sự nghinh ngơi (catharsis)

• Cảm giác được tỏa rửa cảm xúc, được nhận thức sâu sắc hơn về cuộc sống

a) Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài (Vũ Như Tô - Nguyễn Huy Tưởng)

• Nhân vật: Người lính Việt Nam, hiền lành, yêu quê hương
• Xung đột: Giữa tình yêu quê hương và hoàn cảnh buộc phải ra đi
• Kết thúc: Tuyệt vọng, chết chóc

b) Sống hay không sống (Hamlet - Shakespeare)

• Nhân vật: Hamlet - hoàng tử trí tuệ, nhạy cảm
• Xung đột nội tâm: Phân vân giữa báo thù cha và sợ hãi, hoài nghi
• Xung đột ngoài: Giữa Hamlet và vương quốc, sự phản bội
• Kết thúc: Bi thảm - Hamlet chết cùng với những kẻ thù

c) Trương Chi (Nguyễn Huy Tưởng)

• Nhân vật: Trương Chi - người cô đơn, bị xã hội bỏ rơi
• Xung đột: Giữa cá nhân và xã hội, giữa mong muốn sống và tuyệt vọng
• Bi thảm: Không tìm được chỗ đứng trong xã hội

a) Danh sách từ ngữ

• Thương hại: tấn thương, đau đớn, khổ sở, cay cú
• Sợ hãi: hoảng loạn, kinh hoàng, rợn người
• Tuyệt vọng: vô vọng, chán nản, bi quan
• Buồn bã: người phối, lúc bôi, chán nản

b) Cách sử dụng

• Diễn tả cảm xúc nhân vật trong bi kịch
• Tạo bầu không khí, tone của tác phẩm