Bài 11. Thực hành: Thí nghiệm co và phản co nguyên sinh

a) Khái niệm

• Co nguyên sinh (plasmolysis): Tế bào thực vật mất nước, chất tế bào co lại, màng tách khỏi thành tế bào.
• Phản co nguyên sinh (deplasmolysis): Tế bào hấp thụ nước trở lại, chất tế bào phồng lên, màng quay về vị trí ban đầu.

b) Cơ sở khoa học

• Màng tế bào là màng bán thấm.
• Khi tế bào đặt trong dung dịch ưu trương (nồng độ cao hơn tế bào), nước đi ra ngoài → co nguyên sinh.
• Khi đặt trong dung dịch nhược trương (nồng độ thấp hơn), nước đi vào → phản co.

c) Điều kiện quan sát

• Sử dụng tế bào biểu bì lá cây hành (Allium cepa) hoặc rong đuôi chồn.
• Dung dịch NaCl hoặc sucrose có nồng độ khác nhau.

a) Mục đích

• Quan sát hiện tượng co và phản co nguyên sinh trong tế bào thực vật.
• Chứng minh tính chọn lọc của màng tế bào.
• Hiểu cơ chế thẩm thấu trong tế bào.

b) Nguyên tắc

• Sử dụng màng bán thấm của tế bào thực vật.
• So sánh nồng độ dung dịch với nồng độ chất tế bào.
• Quan sát sự thay đổi hình dạng tế bào dưới kính hiển vi.

c) Hóa chất và dụng cụ

• Kính hiển vi quang học
• Lá hành, dao cạo, nhíp, giấy thấm
• Lam, lamen
• Dung dịch NaCl 0,9%, 3%, 5%
• Nước cất
• Thước đo

a) Thí nghiệm 1: Co nguyên sinh

• Bước 1: Bóc tách lớp màng hành, rửa sạch.
• Bước 2: Đặt mẫu lên lam, nhỏ 1 giọt nước cất, quan sát (đối chứng).
• Bước 3: Nhỏ 1 giọt dung dịch NaCl 3% lên mẫu khác.
• Bước 4: Quan sát sau 2-3 phút, ghi nhận sự co của chất tế bào.
• Hiện tượng: Chất tế bào co lại, màng tách khỏi thành tế bào.

b) Thí nghiệm 2: Phản co nguyên sinh

• Bước 1: Sau khi quan sát co nguyên sinh, dùng giấy thấm hút dung dịch NaCl.
• Bước 2: Nhỏ nước cất vào, chờ 2-3 phút.
• Bước 3: Quan sát sự phục hồi.
• Hiện tượng: Chất tế bào phồng lên, màng quay về vị trí ban đầu.

c) Thí nghiệm 3: Ảnh hưởng của nồng độ

• Sử dụng các nồng độ NaCl khác nhau (0,9%, 3%, 5%).
• Quan sát mức độ co nguyên sinh khác nhau.

a) Kết quả quan sát

• Nước cất (đối chứng): Tế bào bình thường, chất tế bào lấp đầy khoang tế bào.
• Dung dịch NaCl ưu trương: Co nguyên sinh, màng tách khỏi thành, chất tế bào co lại thành khối tròn giữa tế bào.
• Nước cất sau NaCl: Phản co, chất tế bào trở lại bình thường.

b) Giải thích

• Co nguyên sinh: Nước đi ra ngoài qua thẩm thấu vì dung dịch NaCl có nồng độ cao hơn trong tế bào. Chất tế bào co lại do mất nước.
• Phản co nguyên sinh: Khi thay bằng nước cất, nồng độ ngoài thấp hơn trong tế bào, nước đi vào, chất tế bào phồng lên.

c) Yếu tố ảnh hưởng

• Nồng độ dung dịch: Nồng độ càng cao, co càng mạnh.
Thời gian: Cần thời gian để nước khuếch tán.
• Loại tế bào: Tế bào mềm co dễ hơn tế bào cứng.

a) Trong nông nghiệp

• Hiểu cơ chế hấp thụ nước của cây.
• Giải thích hiện tượng héo của cây khi thiếu nước hoặc đất có nồng độ muối cao.
• Áp dụng tưới tiêu, thoát nước phù hợp.

b) Trong bảo quản thực phẩm

• Sử dụng muối, đường để bảo quản thực phẩm (tạo môi trường ưu trương, hạn chế vi sinh vật phát triển).
• Làm khô, sấy thực phẩm.

c) Trong y học

• Hiểu cơ chế truyền dịch (dung dịch nước muối sinh học 0,9% là đẳng trương).
• Giải thích tác động của thuốc lợi tiểu.

a) Nội dung báo cáo

• Tên thí nghiệm
• Mục đích
• Dụng cụ và hóa chất
• Quy trình
• Kết quả (hình vẽ hoặc mô tả)
• Giải thích
• Kết luận
• Nhận xét và sai số

b) Yêu cầu

• Ghi chép đầy đủ các bước.
• Vẽ hình chính xác các giai đoạn.
• So sánh với nhóm đối chứng.
• Giải thích dựa trên kiến thức thẩm thấu.